Anque a ultradreita pretienda que plegue a nueit, l'aragonés traye a luz

Vox quiere sacar “S’ha feito de nuey” d'o pregón d'as fiestas d'o Pilar de Zaragoza con l'argumento que “nadie habla en fabla”. A canta de Pepe Lera, escrita en aragonés cheso, fa parte de l'acto dende 2022 y a suya continidat recibió o refirme d'o 66% d'as personas participants en una consulta ciudadana en 2023. CHA denuncia un intento d'uniformidat cultural y PSOE y ZeC critican a propuesta ultra, que tampoco no refirma o PP.

21 octubre, 2026. 11:11
Imagen de archivo del pregón de los Pilares | Foto: Pablo Ibáñez

Bi ha qui pretiende que l'aragonés deixe d'escuitar-se en uno d'os momentos con mas participación d'as fiestas d'o Pilar de Zaragoza. Vox quiere sacar “S’ha feito de nuey” d'o pregón d’a capital y substituir-la por a jota d'Os Sitios. L'argumento emplegau por o suyo concellero David Flores en a Comisión de Cultura de l'Ayuntamiento ye tan revelador como a propia propuesta: “En Zaragoza que yo sepa, nadie habla en fabla”.

A formación ultradreitista torna a qüestionar asinas a presencia publica d'una d'as luengas propias d'Aragón, l’aragonés, ista vegada a traviés d'una canta que fa parte d'o patrimonio musical aragonés y que milars de personas han feito suya. Una composición d'amor, escrita en aragonés cheso por Pepe Lera, que a suya continidat en o pregón estió refirmada expresament por a ciudadanía.

“Hay muchas jotas, nadie habla fabla”, afirmó Flores entre a comisión municipal celebrada iste martes. Y insistió en o suyo razonamiento: “Que sea en fabla o no sea en fabla, también tiene su aquel. En Zaragoza que yo sepa, nadie habla en fabla”.

Cal prencipiar por una precisión que o concellero pareixe desconoixer: a luenga se clama aragonés. O cheso ye una d'as suyas variedatz y “fabla” ye una denominación, que antimás en l'actualidat tien connotacions peyorativas, que no substituye o nombre d'a luenga. De feito, en Zaragoza se fabla castellano, aragonés, y atras luengas que as nuestras nuevas vecinas traen ta enrichir a ciudat. Tampoco o feito que una luenga siga minorizada chustifica a suya exclusión d'os espacios publicos. Encara menos quan se tracta d'una expresión cultural que fa parte d'a historia y a identidat d'Aragón.

Una canta que plegó ta o pregón d'a man d'a jota

“S’ha feito de nuey” no apareixió en o pregón por una decisión arbitraria ni como una imposición allena a las tradicions zaragozanas. A suya incorporación se remonta a 2022, precisament quan o mundo d'a jota estió l'encargau de protagonizar o prencipio d'as fiestas d'o Pilar.

Ixa celebración incorporó a composición de Pepe Lera a l'acto d'o pregón, chunto a lo “Canto a la libertad” de José Antonio Labordeta, que ya s'heba convertiu en atro d'os momentos mas reconoixibles d'a cita festiva.

A buena acullida levó a l'Ayuntamiento a promover en 2023 una consulta ciudadana sobre a continidat de “S’ha feito de nuey” en o pregón, debant de lo “Canto a la libertad”. O 66% de qui participoron refirmó que a canta continase sonando.

Dende alavez, a composición ha continau fendo parte d'un acto en o qual conviven diferents expresions musicals y culturals d'Aragón. A jota y l'aragonés, luen d'estar incompatibles, comparten un mesmo patrimonio que a propuesta de Vox pretiende confrontar.

CHA denuncia una lochica d'etnocidio cultural

Chunta Aragonesista ha refusau a propuesta de Vox y ha denunciau o modelo d'uniformidat cultural que, seguntes o suyo parecer, reflecte o qüestionamiento d'a presencia de l'aragonés en as celebracions populars.

O president de CHA Zaragoza, Chuaquín Bernal, ha estau especialment contundent: “Negar la presencia de nuestras lenguas propias en los espacios públicos, bajo el argumento de que nadie las habla, responde a una lógica de etnocidio cultural: hacer desaparecer progresivamente las expresiones que nos hacen diferentes hasta imponer una única forma de entender nuestra identidad”.

Bernal ha insistiu en que “cuestionar una canción por estar escrita en aragonés supone despreciar una parte de nuestro patrimonio cultural” y ha defendiu que “la diversidad lingüística y musical de Aragón es una riqueza, no un problema”.

“La riqueza cultural de Aragón está precisamente en su diversidad. La jota y el aragonés forman parte de un mismo patrimonio que merece ser respetado”, ha remarcau.

CHA reclama que as fiestas populars continen estando un espacio de trobada entre as diferents expresions culturals aragonesas, incluyidas as suyas luengas propias, y que istas tiengan presencia en os actos publicos como parte d'un patrimonio compartiu.

O PP tampoco no refirma a propuesta de Vox

A iniciativa de Vox tampoco no ha trobau refirme sisquiera en o PP. A concellera municipal de Cultura, Sara Fernández —charradora nativa de aragonés cheso—), ha defendiu que as cantas que acompanyan o pregón responden a la voluntat popular y a la propia evolución d'una celebración que ha iu incorporando nuevas tradicions.

Fernández ha recordau que o repertorio s'adapta cada anyo a los suyos protagonistas y ha destacau a buena acullida de l'actuación de Mar Giménez, que ubrío o zaguer pregón interpretando “El olor de Zaragoza”. “Fue muy bien acogido y fue muy emotivo y muy bonito”, ha sinyalau.

A concellera tamién ha recordau cómo lo “Canto a la libertad” de Labordeta prencipió a estar interpretau espontaniament por o publico entre o pregón de 2009, quan o propio cantautor estió l'encargau de pronunciar-lo. Ixa canta acabó convertindo-se en un simbolo colectivo, dica o punto que surchió un movimiento ciudadano que defendió o suyo reconoiximiento como himno oficial d'Aragón.

Vox, por a suya parte, propone una nueva consulta con quantas composicions alternativas y plantea que a jota triyada pueda cambiar cada anyo. Flores considera que a consulta de 2023 ofreixeba una elección masiau limitada y ha sinyalau a jota d'Os Sitios de Zaragoza como una d'as suyas preferencias.

“PP y Vox te enseñan a odiar tus raíces para que no las defiendas”

As criticas a la propuesta no s'han feito asperar. O deputau de CHA en as Cortes, Jorge Pueyo, ha relacionau iste nuevo qüestionamiento de l'aragonés con atras decisions culturals d'o gubierno municipal de Natalia Chueca.

“Sacan a la Ronda de Boltaña de la plaza del Pilar. Mallazo a la vez que el pregón. Destruyen la cultura de barrio. Marginan el folk”, ha denunciau en X. Pueyo tamién ha recordau as denuncias de censura d'artistas como Rapsusklei y os conflictos que han rodiau a prochectos culturals como Periferias, Harinera u Etopia.

“Quieren reducir la cultura a smashburgers y consumismo banal y una ciudad de cemento y sin alma”, ha criticau, antis de lanzar una alvertencia: “PP y Vox te enseñan a odiar tus raíces para que no las defiendas cuando vengan a destruirlas”.

No son criticas aisladas. Como ya contó AraInfo, a programación d'os Pilars de 2026 tornó a situar o folk aragonés en un escenario secundario, entre que o Sindicato de Inquilinas de Zaragoza denunció censura municipal entre as celebracions.

En atra publicación, Pueyo ha ironizau sobre a propuesta de Vox: “Vox solicitará a partir de ahora que no suene esta canción de amor sino el himno de Israel”.

Tamién o periodista Chema López de Juderías ha defendiu a valor colectiva d'a composición: “Pocas canciones nos unen tanto a los aragoneses como S'ha feito de nuey o el Canto a la libertad de Labordeta. Son nuestra cultura, nuestra historia y nuestra identidad”. “Deberíamos sentirnos orgullosos de que una canción en cheso nos represente y emocione a todos”, ha adhibiu.

A respuesta ha plegau mesmo dende atros municipios aragoneses. L'alcalde socialista de Quinto, Jesús Morales, ha planteyau con ironía a posibilidat d'interpretar a canta en as Cortes d'Aragón: “Y yo que estoy pensando ahora que se ha quedado un día precioso para echar un ‘S’ha feito de nuey’… No sé si el reglamento de las Cortes lo permite. Pero igual es cuestión de emplear mis tres minutos del jueves en cantarla en la casa de todos los aragoneses”.

Por a suya parte, a concellera de Zaragoza en Común Elena Tomás, encara que sin fer referencia dreita a la canta, ha qüestionau a concepción d'a cultura d'o gubierno municipal entre os Pilars: “La cultura no está para complacer al poder, sino también para cuestionarlo e incomodarlo”.

“Chueca pretende que todos, todos menos ella y su equipo, controlemos reivindicaciones y controlemos nuestras protestas. Cultura y política han caminado siempre de la mano aunque PP no lo acepte”, ha sinyalau.

Una canta d'amor debant de qui quiere fer callar una luenga

A propuesta de Vox torna a ubrir un debate que va muito mas entalto de qué canta ha de sonar dende o balcón de l'Ayuntamiento. A presencia de l'aragonés en as fiestas de Zaragoza no depende de que siga a luenga mayoritaria d'a ciudat, sino d'o reconoiximiento d'una riqueza cultural que pertenece a tot Aragón.

Y resulta especialment significativo que o qüestionamiento recaiga sobre una canta d'amor, sin conteniu partidista, que ha aconseguiu emocionar a cheneracions bien diferents. Una composición que charra d'acompanyar-se, de no deixar cayer a l'atro, de sostener-se debant d'as dificultatz.

“Lo nuestro querer / no se crebará”, escribió Pepe Lera. Vox quiere que deixe de sonar. Pero l'aragonés leva muito mas tiempo resistindo que qui agora preteba apartar-lo d'o pregón. Y continará escuitando-se entre que bi haiga qui lo charre, lo cante y lo esfienda.

Firma

Noticias relacionadas

· PUBLICIDAD ·
· CANAL TELEGRAM ARAINFO ·
· CANAL WHATSAPP ARAINFO ·