L'imponent templo d'o Salvador de Morillo de Galligo, Plana de Uesca, situau sobre un puyalón a modo de acrópolis, impresiona per la suya altura, volumen y antiguidat, destacando las suyas dos ábsides romanicas. Lo Salvador ye un monumento de gran relevancia en o romanico aragonés, amás de tot un sinyal d'identidat d'o Reino d'os Mallos. Lo templo estió consagrau en l'anyo 1110, declarau Monumento Nacional en 1946 y Bien d'Interés Cultural per lo Gubierno d'Aragón en 2003.
Per las suyas diversas patolochías dentró en calendatas muito recients, lo 17 de febrero d'este 2025, en a Lista Roya de l'Asociación Hispania Nostra, a solicitut de l'Asociación local d'Amigos d'o Patrimonio. La finalidat de Hispania Nostra ye visibilizar lo patrimonio cultural que se i haiga en periglo de ruina. La situación d'esta parroquia aragonesa “ye sobrevenida a causa d'un fallo estructural agreviau con os sieglos per lo que ye imprescindible una intervención pa evitar que s’espalde”.
L'asociación patrimonial de Morillo advierte que lo “l'informe cheolochico sobre l'emplazamiento d'a Ilesia d'o Salvador de Morillo y la suya relación con as patolochías que la afectan”, realizau per los cheologos Pocoví, Casas y Román en noviembre 2024, deixa claro que la situación “ye preocupant ya que lo templo en estar situau en alto y en ladera s'esbarra feba lo suyo costau sud, estando ostensible tamién dende l'interior, lo que da lugar a pros afeccions, presentando basculamientos, enormes crepas en o ábside central, en o transepto y en a puerta d'a Lonjeta”. Tamién presientan humedades “os ábsides, bóvedas, parez y finestras d'os sieglos XII y XIII, y d'o XVI cuan se fació l'ampliación, y pro en os bienes muebles que se sitúan a lo largo d'os ábsides y as naves. En a restauración d'o 2004-2006 se solucionaron parcialment bellas problematicas, especialment en o crucero”, detallan.
“Destacamos que en os zaguers anyos las actuacions d'as asociacions de voluntariado Corazoneras y Asociación d'Amigos d'o Patrimonio de Morillo de Galligo, chunto a las donacions de feligreses y amigos d'o patrimonio, han consistiu en visibilizar la valor historica-artistica d'a Ilesia d'o Salvador a traviés de diversas restauracions: reliquias, relieves, esculturas, retablo y erradicación d'as termitas d'o coro”, relatan dende Apudepa.
Asinasmesmo, la entidat patrimonialista destaca que as entidaz locals “agora documentan y visibilizan los suyos problemas estructurals que amenazan grieument la suya conservación. Esta preocupación per lo estau d'a Ilesia les levó inicialment a contactar con Geotransfer, autors de l'informe, y con os datos en a man han clamau a totas las puertas oficials, ye decir, concello, parroquia, Dirección Cheneral de Patrimonio Cultural d'a DGA, Patrimonio Diocesano de Chaca y Deputación de Zaragoza. En consecuencia, lo Concello de Morillo s'ha meso en contacto con a DPZ pa formalizar la correspondient orden d'execución dirichida a la Diocesi de Chaca a fin de mantener tot l'edifico, incluyida la cripta y l'entorno en o cual s'asienta. Agora queda que totas las administracions actúen coordinadament si bien la Diocesi de Chaca ye la maxima responsable perque Lo Salvador figura en l'actualidat como edificio inmatriculado”.
“Cal advertir, amás, que Amigos d'o Patrimonio de Morillo de Galligo tamién han manteniu contacto y asesoramiento con distintos profesionals, como l'experto en arte romanico Antonio García Omedes y con a Directora d'o Museo Diocesano de Uesca, Susana Villacampa, asinas como con distintas asociacions relacionadas con o patrimonio, la ya citada Hispania Nostra, l'asociación d'Acción Publica pa la Defensa d'o Patrimonio Aragonés (Apudepa) y l'Asociación Cultural Banzo Azcón de Luna, que la suya Ilesia de Santo Gil, recientment restaurada, presentaba una problematica analoga a la de Morillo de Galligo”, recalcan dende Apudepa.
Lo lugar solicita “una interevención y restauración respectuosa de l'edificio mantenendo la esncia d'o mesmo, las valors historico artisticas que la definen, incluyindo lo goso d'a ilesia, d'orichen medieval, a fin de conservar as losas orichinals d'as suyas fuesas, estando l’unico que las mantiene en tota la redolada”.
