
L’Asociación Cultural Nogara – Religada ya ha resuelto o suyo concurso de relatos en aragonés y catalán, con a fin de “fer valurar una vegada más as luengas propias d’Aragón y a suya literatura. Debant d’a convocatoria d’o concurso de relatos con que a Feria d’o Libro Aragonés de Monzón quier celebrar o suyo XX cabo d’anyo, y que nomás i accepta obras en castellano”, seguntes sinyala Nogara, que “quier fer remerar a importancia d’as luengas como patrimonio cultural inmaterial no nomás d’Aragón, sino d’a humanidat”.
Reuniu o churau d’o concurso de relatos por un Aragón trilingüe, decidió proclamar relato ganador d’o concurso o relato “Camín de glarimas”, de Fernando Estabén Vallespín, que publicamos contino:
Camín de glarimas
Sintió o roce d’os suyos labios humedos por o cuello, baixando a monico ent’os suyos peitos. Ixalfegó feblement quan s’aturó mas tiempo en os pezons. China-chana baixó ent’a suya natura, humeda por a excitación. Os chemecos fuyiban cada vegada mas d’a corrección d’as normas socials mientres o suyo cuerpo tritolaba…
Os uellos s’ubrioron, negros como o cielo nocturno estrelau que se viyeba a traviés d’os cristals d’a ventana. O suenio heba pareixiu tant real que se sentiba quasi desorientada. Se miró a carta y a foto que un día le ninvió dende l’atro costau d’o frent. Le dició que se viyerían luego, pero ella s’heba quedau zarrada en una bolsa, con Bielsa como punto principal. No sabeba quántos kilometros podeba separar-les ni si viviba. Preguntas que a miliciana aventaba contra a foscor d’a nueit y que, como siempre, quedaban sin respuesta.
L’Esquinazau, a o mando d’a 43 División republicana heba ordenau a retirada progresiva ent’a buega con Francia. Encara quedaba civils que veniban de totz os lugars d’a redolada y que asperaban mantudos baixo os arcos d’a frontera d’a casa d’o lugar de Bielsa. Yeran amanaus pa hopar con o minimo. Heban vuedau casas suyas amagando en os bosques un peste de cosas que feban cera que les sacasen quan os nacionals i arribasen. Tamién se i viyeba bell animal, de carga u ganau. Pocas voces s’ascuitaba, resignación en os uellos. A fe a fe se preguntarían sobre quán podrían tornar ta casa, u sobre qué les i quedaría y cómo sobrevivirían en tornar-ie.
S’inició a marcha bien luego, bella hora antes d’o boca de día. Una columna con os zaguers habitants que i quedaban pegó cara Francia. Os milicianos ubriban a marcha, amás de cusirar o camín y as selvas pa privar sorpresas, encara que cal que no i hese enemigos, encara yeran luent. Con gorra, gambeto, pantalons y botas militars a miliciana aragonesa caminaba mirando-se firme os marguins d’o camín, encara con a foscor dominando o terreno. Agafaba con fuerza o Mosin-Nagant sovietico, o suyo fusil que la heba alcompanyada dende o prencipio d’ixa guerra de clases y que heba muerto con limpia eficacia soldaus faixistas. Gosaba recordar a emboscada a la Companyía d’Esquiadors nacional en Fanlo, una mica antes d’a formación d’a Bolsa, u a emboscada en o Forau d’as Devotas. A vegadas teneba suenios recordando totz dos días, disparando a l’arreu contra os faixistas que cayeban a cheta.
Rayando l’alba o cielo marcaba escampe. Una bendición, pues d’atra traza sería muit dificil fer camín si pleveba u nevaba. Mesmo a temperatura yera (encara) acceptable. A resignación y o miedo marchaban tamién. Bella hora mas tarde s’alumbroron con o soniu d’avions y bombas y quántas columnas de fumo que s’elevaba entre os monts.
- Ixo ye Plan, seguro! Ai, casa mía! -Chemecaba un hombre mientres s’achenullaba cara t’o fumo elevando-se.
- Os Heinkel-51 alemans no conoixen a parola piedat…
A val de Chistau yera estando blandiada y feita miquetas por os avions nazis. Os uellos se plenaban de glarimas, os labios se pretaban pa evitar chilar tot o que cremaba os cuerpos por dentro. Memorias, sentimientos, explotando por dentro y a qualques kilometros.
A marcha continaba, cansa. En Parzán mas chent s’une a la retirada, cara t’o Puerto Viello, cara o exilio. O sol brila, afortunadament. Encara queda kilometros y a marcha gosa ir a monico mientres contina o leixano rudio d’os bombardeyos. Bielsa pareixe estar bien encara. O camín s’esbarra y se mete mas complicau. S’albandona camins y carreteras.
Afloixa a presión sobre o fusil. A estrela roya d’a gorra brila con o sol. Alufraba a os ninos y ninas, encara con fuerzas pa fer cara o pior d’o camín. Agora puyaba mas y mas y a nieu apareixeba. Va a estar duro… Un rudio, tensión. Brancas que se mueven, no son animals. Comparte miradas con atros milicianos. Se miró ent’a zurda y apuntó niervuda con o fusil sovietico. Tremolaba como si fuese o suyo primer combate.
- I hai dengún astí? -Preguntaba con una voz como as suyas mans.
- Araba sigan os nacionals. -Comentó unatro miliciano, mas tranquilo.
- No pasa pon, que viene aduya! -Deciba un oficial d’o exercito popular mientres caminaba ent’os arbols y saludaba a dos hombres. Contrabandistas, a millor aduya pa ir ta Puerto Viello.
- Sentimos o retraso, pero hemos estau con a-saber-lo treballo alto. -Se sincusoron os contrabandistas.
Os contrabandistas heban estau alto y s’heban feito rota o camín, fendo mas facil a dura puyada t’o Puerto Viello, rodiaus de nieu zancera, un treballo que feban dende abril, aduyando a las continas fuyidas d’a población civil. A miliciana tornó t’a columna, pavisa por o espanto que heba teniu y unatra vegada con o fusil en o huembro.
China-chana o camín describiba curvas, feba cullebretas mientres a nieu cegaba os uellos por o brilo solar. A temperatura baixaba a cada trango. Ficó a man dreita en una pocha interior d’o gambeto y quitó a foto, a carta… atra vegada o pensamiento voló ta Catalunya, ta atra parte d’o frent. Entremistanto os uellos negros alufraban a la chent albandonando maletas. No’n podeban mas, o camín se feba muit duro y lento. O poco bestiar que i heba no aduyaba a accelerar a marcha, tampoco os ninos, que ya sentiban a dureza d’o camín. Fació un intento d’aduyar a portar bella maleta, pero un companyero d’o exercito obrero le dició que yera imposible poder con tot. Bell animal cayeba por o xerbicadero, imposible salvar-los. Os amos continaban a marcha, como si no hese pasau cosa.
Puyaba y puyaba, a nieu les rodiaba. Se miró ta zaga con o Mosin-Nagant en o huembro. As mans fuoron t’a boca, en cenyo d’espanto. La vio trepuzar, la sintió chilar. Se le escapó d’entre as mans y o borche cayó decenas de metros ta abaixo. A escape agafó a la mai d’un brazo, se quereba tirar ladera abaixo pa rescatar a o suyo borche. A muller, alunada de tot tiraba con fuerza d’os brazos d’a miliciana. Bella persona la aduyó a evitar unatra nueva trachedia.
- Lo siento, pero ya no podemos fer ni gota. -Dició a miliciana mientres agafaba a la muller por tierra. A muller ploraba, pero heba reblau debant d’a evidencia. O suyo fillo heba cayiu trenta metros por a vesant. O trucazo de seguras l’heba muerto, amás que yera imposible d’arribar a ell.
- Plantas bien? -Preguntó un hombre de mediana edat.
- Bueno, millor que ella… -Contestó con a voz tartameca por o tremiu que heba teniu, con a mirada perdida, prenendo atra vegada o camín ta debant, una vegada heba deixau a la muller.
Continaba albandonando-se maletas, bella bestia cayeba y una muller cayó rematando estozolada en un cantal sin que tampoco no se podese fer mica por salvar-la. Puerto Viello y a buega con Francia yeran muit cerca pero o esfuerzo yera tenendo un gran coste ixe día.
Se cambiaba o Mosin-Nagant de huembro de cabo quan. O sol y o esfuerzo aduyaban a no sentir tanta fredor a ixes metros d’altaria. Una zagaleta de curta edat, talment quatre anyos, que teneba mala mina, una mica xorrontada y mas bien sostras, caminaba solenca.
- Yes con dengún? -Preguntó a miliciana.
- Mis pais son debant pero son portando a os míos chirmans, y yo a vegadas me poso porque me canso muito. -Contestó a nina.
- Bueno, somos arribando-ie. Agafa-me a man bien fuerte y ya viyerás como te cansas menos. Imos a alcanzar a tus pais y chirmans. Hebas visto estes monts asinas, tant alteros?
- No, nunca.
- Sabes denguna canta u cuento?
- Bueno, agora… no sé. -A cara d’a nina marcaba menos cerina.
- Bueno, conoixes Plan? -Le preguntaba a la nina pensando si o lugar continaría existindo. – Pues un día, quan podatz tornar aquí, di-le a tus pais que te leven t’a Basa d’a Mora. -Y asinas encomenzó a fer-le bell cuento pa que s’ixublidase d’o que pasaba arredol mientres plegaban en a tuca de Puerto Viello y albandonaban Aragón pa pasar a territorio neutral.
A trena baixaban fendo cullebretas, ya en territorio francés. A nieu iba desapareixendo a poquet, mientres observaban como debant les asperaban chendarmes franceses. O gubierno francés heba deixau d’aduyar a la Republica, por o que, os milicianos d’a 43 División se viyoron forzaus a entregar as suyas armas. Con a man zurda continaba agafando a man d’a nina y con a man dreita se sacó o fusil sovietico, con pena. Heba viviu a-saber-lo con ell, y tamién heba muerto a-saber-lo con ell. Pareixeba como si le sacasen un troz d’a suya alma, pero a la fin lo deixó a os pietz d’un d’os chendarmes.
- Aspero que tos fayan honra, talment las hayatz de fer servir luego. -Dició a o chendarme, que se limitó a observar-la sin decir res.
Os franceses levoron a os soldaus ta Àrreau, mientres a población civil se quedaba en Aranyonet. En Àrreau les facioron una simpla pregunta: “Franco u Negrín?”. Heba contestau “Negrín” como a gran mayoría, y los levoron en tren dica cruzar a buega por PortBou pa continar luitando a o faixismo. Recordaba os uellos azuls d’a nina a la que heba levau d’a man en Puerto Viello.
- Te quedarás con nusatros? M’ensinyarás mas cantas y me farás mas cuentos de lupos, onsos y dragons buenos? -Le dició a nina en despedir-se-ne.
- No puedo, agora no -le dició con a emoción salindo-le por os uellos-, pero faré un poder pa fer un mundo millor pa tu y a tuya familia. -Y en rematar de fablar le fació un beso en a frent.
- Si nunca tornas, fe-me ixe cuento d’a princesa guerrera…
- Si nunca torno, te lo faré. -Le dició a la nina mientres pretaba o suyo punyo en o corazón y feba una trista riseta.
O tren les levó ta Tolosa y Narbona antes de plegar en a buega. Recordaba como en as dos ciudatz occitanas a clase obrera tallaba o tren en a estación pa homenachear a os herois d’a Bolsa de Bielsa, historia que heba plegau en tot o mundo.
Ya en Chirona, as celebracions continoron. S’amenistaba soldaus en o frent y l’arribada d’a 43 División yera una buena noticia en tierras catalanas.
De sopetón, una voz viva y alegre la clamó y os suyos uellos negros se troboron con atros uellos verdes.
- Sonié con tu, en as montanyas, en Bielsa…
S’abrazoron como nunca.


