En bi'stá tres y en quedará una

03 marzo, 2017. 07:20

O pasau día 16 de febrero, en Zaragoza, se presentó a rematadura de o Informe a cargo de uno de os autors, Ramón de Andrés.

En o prencipio, clamau Consideraciones previas, os autors fan una anvista cheneral a la situación. Admiten conoixer os tres sistemas ortograficos, popularment conoixius por grafía 87, grafía SLA y grafía EFA, y declaran que os tres son susceptibles de proclamar-se como sistemas completos y útils ta l'aragonés. Acto contino fan una declaración que dixa vier que lo suyo papel en este treballo ye d'estar mediadors, u siga, o que irá contino no estará una propuesta grafica innovadora sino un resultau de mezcolanza entre as tres sensibilidatz graficas metendo como base os siguients criterios que tamién explicitan y que nombran como Ortografía de compromiso, ixo sí con bondad técnica y coherencia interna pero en a que se veigan representadas todas las partes ta estar merecedora de consenso.

Aquí nos trobamos o sentiu de as propuestas que continarán, qui se podió pensar que estos expertos en farían una ortografía ta l'aragonés con bella libertat y metendo o suyo valor filolochico como aval ta ixa propuesta, van a vier que o papel que a la fin han feito a colla de lingüistas no ha estau que pillar decisions alto u baixo salomonicas prebando "compensar" as perdidas d'unos con os detallos de os otris.

Criterios, alto u baixo explicitos, emplegaus en a elección grafica:
Facilidat de o sistema grafico
Un grafema = un fonema, lo que tamién se traduce en no fonema=no grafema.
Vista fixa en a procedencia de o castellano de os fablants u neofablants de l'aragonés
Dar por bueno que en tanto o sistema grafico siga mas cercano a o castellano, mas fácil estará incorporar fablants competents en aragonés. O caso de a "ñ".

Bella relación a o criterio etimolochico
Sentiu puro en o doblete B/V
A la carta en cuanto a l'anyadiencia de H- etimolochica
Derivadas de griego clasico (cultismos) en 20 casos sí, en os de demás no.
Derivadas de o latín (patrimonials y cultismos) en dengún caso.
Grupos consonanticos cultos. Reducción de os grupos a la grafía castellana y admisión de dobletz entre conservación culto y evolución patrimonial.

Chestión de grafías por variedatz, mas que mas ribagorzano y benasqués.
Admisión de grafías diferenciaderas

En quanto a os criterios, baixo a mia anvista, en existe un que sobrevola todos os demás, un criterio mas referent a o marketing que a o diasistema, mas psicolochico que filolochico y que se resume en un slogan: l'aragonés ye fácil. Este axioma, que chupe todos os demás, ha estau, ye y posiblement estará una de las laquias que hemos de sofrir, y que de vez, se basa en otros prencipios:
A puerta de dentrada ta l'aragonés ye por o castellano.
Estar fácil ye muito millor que estar no-fácil.
L'aragonés, en todos os aspectos, debe d'estar "politicament correcta" con a ideolochía-sociolochía dominant.

Alora, o que podemos interpretar ye:
L'aragonés ye una luenga subsidiaria, muito difícil de planteyar una formación integral en aragonés
L'aragonés necesita a chanca de o castellano, todas as referencias lingüisticas irán ta ixe costau. Dito d'otra traza, si l'aragonés ye fácil ye porque sabes castellano, si en sabieras francés no estaría fácil.
Fomentamos a falsa idea tipo "el inglés con 1.000 palabras"

La resulta ye una propuesta que de seguras no agradará a cada una de as tres partis. Y ixo no ye malo, como os expertos mismo deciban.

A naixedura de este Informe ye, con todo, una oportunidat positiva. Debant d'una inacción tan gran como estábamos sofrindo, o mas important ye que pase qualcosa, y ya ha pasau.

Independienment de o que remate a la fin pasando, a iniciativa de a Dirección Cheneral ha estau oportuna y mesmo guallarda. Anque agora no se veiga, o conchunto de o mundo de l'aragonés les ne agradeixeremos, y yo lo foi aquí mesmo.

Dimpués de todo o debandito, me faría goyo exprisar as deleras mias, prencipiando por a pregunta obligada: Y agora qué?

Pues o primero, como inspiración, tirar-nos de a tozolera o maldito slogan de L'aragonés ye fácil, pues o que mas fa ye supeditar determinadas actitutz lingüisticas y decisions normalizaderas. U siga l'aragonés ni ye mas fácil ni mas difícil que as suyas chirmanas, en a mida que conoixcas fablas romances, y mas cerqueta en o continuum romanico, t'estará mas fácil aprender-ne otra.

Si dentramos en farina, foi una gollada cheneral de o tema grafico a día de huei, tenendo en cuenta a importancia y o peso de este Informe:

O par B/V está o ha veniu ta quedar-se. Qui ya las feba servir astí las tiene, qui no, creigo que ye inte de admitir-lo. Y antimás o criterio estará etimolochico.
Z debant de toda vocal tamién ha veniu, u tornau, ta quedar-se.
O grafema H "meco" u sin de valor fonetico igualment ha veniu ta quedar-se. Si ixo ye asina, por qué no admitir que H siga etimolochica de raso, igual ta griego que ta latín?
Os refuerzos velars G¨ han caiu, y no creigo que se debanten.
IX tamién está asegurada, fendo admisible y dentrando X como /KS/
CH consolidada de todo.
CUA, CUE, CUI, CUO quedarán asina
Dentra u torna a J
Grupos consonanticos, dobletz
Ñ, anque pa muitos siga a peor opción, si no ye por renuncia expresa, quedará en a grafía. Una posibilidat "creativa" estaría que s'admitiera otra grafía (NY?) por qüestions tecnicas y sociedat d'a información, formando de feito dobletz.

Qüestión aparti ye a posibilidat de fer grafías adaptadas a seguntes que prenuncias, me refiero a o ribagorzano y benasqués, que admiten os emplegos -TZ, -NT y -NTS. Y qualsiquier que se lo piense siempre ye una laquia ta la homochenidat de o conchunto grafico. Pues si de feito existirá a posibilidat de escribir-ne d'una u otra traza, por qué no dixar a forma completa ta todos? Personalment yo, que puedo situar-me en a variedat a las antipodas de o benasqués (cheograficament charrando), no veigo dengún inconveniente en fer servir mozetz, fuent y puents, y me pienso que dengún aragonesofablant debe de vier-las si comprende que a grafía de l'aragonés no puede estar subsidiaria de denguna.

A la fin, y no pretendendo atorgar-me garra "copyrigth", porque tampoco son orichinals estas ideas, o que toca ye fer bellas garradas ta zaga y fer una anvista global, difuera de os tricolotracos que van sonando de fundo. Y agora viene o sentiu central d'este escrito: Si, como parixe estar, a denguna parti de os prochectos concaraus lis "plena o uello" esta propuesta, y pensando que o que cal ye tirar ta debant, por qué no se fa una compleganza ta unas correccions consensuadas?, ta un amilloramiento (seguntes a tradición aragonesa) y s'achuntan ta conseguir llevar ta la Dirección Cheneral un texto de conchunta.

Siga a que siga a resolución, caldrá estar d'acuerdo en que qualsequier modificación ya tendrá que estar en as mans d'una autoridat academica oficial. Si hemos d'estar bella anyada con a nueva norma, a lo menos que esté a millor que achuntemos entre todos.

Todo o debandito ye una opinión personal, pro tiengo con representar-me a yo mismo. Y mesmo os diréi que tampoco no ye o que a yo me cuacaría, pero metius en o que estamos, o que a yo me faya goyo no aporta cosa.

Firma

Noticias relacionadas

· PUBLICIDAD ·
· PUBLICIDAD ·
· CANAL TELEGRAM ARAINFO ·
· CANAL WHATSAPP ARAINFO ·