Abanzan con exito os treballos de recopilación d'a toponimia d'o Puesto Patrimonio Mundial Pireneus - As Tres Serols

Gracias a la realización d'as entrevistas feitas dica o momento, s'ha puesto recopilar un total de 1.300 toponimos, muitos d'ells no rechistraus en a cartografía ya publicada u en atros estudios previos.

O Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols -Parque Nacional de Ordesa y Monte Perdido-, como que socio d'o prochecto INTERREG-POCTEFA Pireneus Tuca de Treserols Patrimonio Mundial 2 PMPPM, y con financiamiento d'iste programa europeu, empenta una investigación centrada en a recopilación d'o Patrimonio Immaterial asociau a o Puesto Patrimonio Mundial Pireneus - As Tres Serols, en a suya parte aragonesa, y especialment, a profundizar en o conoixencia d'a suya toponimia popular y tradicional. Dimpués d'una primera fase d'entrevistas etnográficas, en os zaguers meses s'ha treballau d'un modo mas intenso en una segunda fase centrada en a recopilación d'a toponimia d'o Puesto por meyo d'a realización de 20 entrevistas a informantes.

O Patrimonio Cultural ye un concepto muit amplio y que abarca un gran numero d'aspectos. Entre ells, un d'os mas importants ye a Toponimia, enquadrada dentro d'o clamau Patrimonio Immaterial. A toponimia ye formada por totz aquells nombres que identifican accidents cheograficos de caracter natural (puntas, tucas, picos, vals, lagos, cascadas, espelungas, etc.) y tamién os que se refieren a elementos d'o paisache ligados a l'actividat humana (senderos, puents, molins, mallatas, ermitas, etc.). Considerando que gran parte d'o patrimonio immaterial corre grieu periglo de desaparición, dada l'accelerada despoblación d'o territorio, l'enviellimiento d'a población, l'abandono d'usos y tradicions u a globalización, a toponimia ye un d'os conoixencias tradicionals que son desapareixendo a mayor velocidat.

Conscients d'ista realidat y dada a urchencia por rescatar o mayor numero posible de toponimos, se ye desembolicando o treballo de replegada d'iste patrimonio tant desconoixiu, que ha pasau de cheneración en cheneración.

Pa ixo, ha estau necesario diseñar un proceso especifico de treballo y dotar-lo de diferents materials graficos y cartograficos. O estudeyo d'a toponimia no solament consiste en creyar un listau de nombres, sino que resulta esencial ubicar cadagún d'ells en o mapa y d'a forma mas precisa posible a traviés d'as suyas respectivas coordenadas cheograficas.

O estudeyo d'a toponimia d'o Puesto Patrimonio Mundial

L'inicio d'o treballo s'ha centrau en a recopilación de diverso material cartografico, revisión de estudios previos y a creyación d'un fichero fotografico. Dada a complexidat orografica d'o territorio, con infinidat de paretz verticals, faixas penchadas, pozas en a profundidat d'os cañones, espelungas de dificil acceso, etc., resulta inviable accedir a istos puestos y muito menos en companyía de qui millor conoixen o terreno y os suyos nombres. Por ixo, y con a finalidat de dar solución a istas limitacions, ha estau necesario levar a o domicilio d'os informantes tot o material fotografico y cartografico, utilizando pa ixo un ordinador.

Antes de prencipiar a fase d'entrevistas, ha estau indispensable la aduya y colaboración de muitas personas que han aportau os contactos de qui conoixen ista materia. En a mayor parte d'os casos se tracta de personas mayors que pasoron a suya infancia y choventut vivindo en o suyo lugar d'orichen, treballabando de pastors, realizaban labors agricolas, cazaban y pescaban, u quitaban fusta d'a selva. Tamién s'ha entrevistau a personas mas chovens que, con gran intrés y carinyo, han feito lo posible por salvaguardar o conoixencia d'os suyos mayors.

Entre aviento d'o pasau anyo y marzo de 2020, s'han realizau un total de 20 entrevistas en diferents localidatz, estando situadas a mayoría d'ellas arredol d'o Puesto Patrimonio Mundial. Son Ixabierre, Tella, Escalona, Puyarruego, Bestué, Sercué, Fanlo y Torla pero tamién l’Aínsa, Balbastro y Monzón.

Totz istos treballos vinculaus con a toponimia han estau realizaus por o cheografo Nacho Pardinilla, que forma parte de l'equipo tecnico formau por Atelier de Ideas S.Coop, entidat encargada d'o desembolique d'o prochecto. S'ha contau, asinasmesmo, con l'emparo y seguimiento tecnico d'Elena Villagrasa, directora d'o Parque Nacional, asinas como de Mercés Souto, integrante d'o personal tecnico d’a Dirección Cheneral de Patrimonio Cultural d'o Gubierno d'Aragón.

Dillá d'os nombres

Gracias a la realización d'as entrevistas feitas dica o momento, s'ha puesto recopilar un total de 1.300 toponimos, muitos d'ells no rechistraus en a cartografía ya publicada u en atros estudios previos.

En cada entrevista s'ha tractau de replegar o mayor numero posible de toponimos (quan se tracta d'arias u accidents cheograficos de mayor extensión) y tamién de microtopónimos (quan se refieren a puestos muit concretos y de tasa dimensión). Siempre s'ha tractau de rescatar a versión mas tradicional u chenuina, ye decir, aquella que yera utilizada de forma habitual por os habitants d'o territorio dica o decenio d'os 50 u 60, quan se dio o mayor éxodo de población a las ciudatz.

Tamién s'han rechistrau as posibles variants pa referir-se a un mesmo puesto pus cal tener en cuenta que existe una diversidat lingüistica en o territorio y que vareya en función d'os lugars y vals. Un eixemplo lo trobamos con o conchunto de cumbres d'as Tres Serols, ya que recibe diferents denominacions: Tres Sorores, Treserols u Treseroles, estando todas ellas correctas, u Macizo del Monte Perdido en castellán.

Amás d'anotar os nombres d'os puestos, ye fundamental ubicar-los de forma precisa, tanto en as fotografías como que en os mapas. En tractar-se d'una orografía tant complexa, no ye posible visualizar totz os puntos en as arias mas escarpadas, de traza que pa solventar iste problema ha estau necesario recurrir a las fotografías presas sobre o terreno y dende diferents puntos. Una vegada que s'han identificau os puntos y arias, con os suyos respectivos nombres, s'ha procediu a la suya cheolocalización y a suya encorporación en un Sistema d'Información Cheografica (S.I.G. -por a sus suyas siglas en castellán-). D'iste mena, s'ha obteniu una base de datos espacial que contiene toda a información ligada a cada punto.

Alcordanza d’os viellos tiempos

Antiparte d'o propio intrés que tiene ista recopilación de toponimia, cal destacar a excelent respuesta de todas as personas que, d'un modo u unatro, son colaborando en o estudeyo. Todas ellas consideran que iste treballo ye muit important, necesario y urchent, pus son conscients d'a gran cantidat d'información que ya s'ha perdiu y d'a quala puede desapareixer en os proximos anyos.

Amás, as entrevistas realizadas a las personas informantes poseyen unatra valor adhibida, invisible y que no se puede plasmar en fichas u mapas. Se tracta d'o goyo y satisfacción que han sentiu en tener a oportunidat de compartir as suyas conoixencias y saberes, revivir as suyas memorias d'o pasau y comprebar que as suyas vidas de treballo y esfuerzo reciben una digna reconoixencia. A ixo cal sumar a emoción que han sentiu en recordar momentos, vivencias y puestos d'a suya infancia y choventut, que pasoron en os suyos lugars d'orichen, en os puertos ganaders entre o verano, en aquellas chornadas de caza y pesca, etc.

Una historia dezaga de cada nombre

Manimenos o gran numero de nombres rechistraus, cal tener en cuenta que gran parte d'os toponimos utilizaus dica os anyos 40 d'o pasau sieglo s'han perdiu pa siempre, ya que dengún los rechistró y qui los conoixeban han feneixiu.

Mientres que en l'actualidat nos referimos a os puestos por meyo de coordenadas X y Y, rechistraus con un GPS, un telefono mobil u un programa informatico, decenios dezaga, os habitants d'istas montanyas utilizaban o suyo propio “sistema de cheolocalización” basau en a utilización de toponimos. Mientres uns se refieren a arias muit amplias, como que o Puerto de Góriz u a Montanya de Sesa, atros identifican puestos muit precisos, como que por eixemplo Japaniacha, Espluga Furno u Mallo d'as Pedreñas.

A traviés d'iste treballo, qui lo deseye tendrá acceso a la ubicación precisa de muitos puestos con nombres tant sonoros como que Gorgueta Vallicarca, Puent Caixicarellas, Espluqueta Tandetardes, As Palizas, Cullumiana, Collata lo Lobo u Canal de Cricratacrac.

I hai puestos que fuoron testigo de feitos poco conoixius, como que o que succedió en O Grau as Novias, un barranco profundo y muit pendient d'o Cañón de Anyisclo. Ocurrió que un músico de Buerba con o suyo acurdeon prenió a rota mas curta, pero tamién a mas dificil y periglosa, pa ir a las fiestas de Escuaín an heba de tocar. De camín, o pobre hombre se perdió, se le chitó a nueit dencima y os vecins de Escuaín habioron de salir con teas encendidas pa orientar-le y socorrer-le.

O día de Santo Antón, os ninos de Revilla acudiban dica a explanada denominada Laturio, chunto a la Penya d'a Faixa. Una vegada allí saludaban con os trucos y cencerros a os ninos d'o lugar de Escuaín, que feban lo mesmo dende a Punta o Castiello.

Tamién s'han replegau quantos eixemplos de reloch solar, ye decir, puntos rocosos d'a montanya que yeran observaus entre o día pa conoixer a hora, en función de cómo o Sol los iba iluminando: Peña Meyodía pa os de Escuaín y Revilla, o Garró d'o Diaple pa os de Vió y Buerba, u a Faixeta Meyodía y a Penya d’o Reloch pa os de Bestué.

O prochecto ha estau cofinanciado a o 65% por o Fondo Europeu de Desembolique Rechional (FEDER) a traviés d'o Programa Interreg V-A Espanya-Francia-Andorra (POCTEFA 2014-2020). L'obchectivo d'o POCTEFA ye reforzar a integración economica y social d'a zona fronteriza Aragón-Francia-Andorra. A suya aduya se concentra en o desembolique d'actividatz economicas, socials y medioambientals transfronterizas a traviés d'estratechias conchuntas a favor d'o desembolique territorial sostenible.

Autor/Autora

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de nuestra política de cookies, pincha el enlace para más información.

ACEPTAR
Aviso de cookies